Het Bbl stelt aan kantoren geen nagalmeis, dus wat niet in het programma van eisen staat, hoeft niemand te leveren. Leg per ruimte de nagalmtijd vast, bijvoorbeeld 0,6 seconde voor een vergaderruimte, plus ISO 3382-3-waarden, belcelklasse, brandklasse en installatiegeluid. Toets bij oplevering met een meting; die kost bij ons vanaf € 395.
Wat niet in het PvE staat, wordt niet geleverd
Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt geen eis aan de nagalmtijd van kantoren, scholen of zorggebouwen. Akoestiek is daarmee volledig een zaak van de opdrachtgever. Staat er in het programma van eisen alleen 'goede akoestiek', dan is dat niet toetsbaar en kiest de aannemer de goedkoopste uitleg. Zie ook akoestiek en het Bbl.
Het Handboek Bouwfysische Kwaliteit Gebouwen van de NVBV, met een bijdrage van het Rijksvastgoedbedrijf, is de gangbare Nederlandse basis. Het zegt zelf geen PvE te zijn, maar een hulpmiddel om kwaliteitsniveaus te kiezen. U neemt dus bewust waarden over en schrijft ze als eis op. Alle streefwaarden met bron staan bij de nagalmtijd-normen.
Een veelvoorkomend gevolg: een nieuw kantoor wordt keurig volgens bestek opgeleverd en de vergaderruimtes galmen 1,2 seconde. Niemand heeft iets fout gedaan, want er stond niets in. Aanvullen na oplevering is dan een nieuwe opdracht, met een nieuwe prijs en een nieuwe planning.
Nagalmtijd per ruimte: de NVBV-categorieën
Het handboek deelt kantoorruimtes in vijf categorieën in, van concentratiecel tot callcenter, met per categorie een maximale nagalmtijd voor de ingerichte en de niet-ingerichte ruimte. 'Niet ingericht' betekent: met scheidingswanden, vloerbedekking en plafond, nog zonder meubilair. De waarden gelden gemiddeld over de octaafbanden 250 tot en met 2000 Hz, bepaald volgens NEN 5077.
Schrijf altijd op welke toestand bij oplevering geldt. Levert de aannemer op zonder meubilair, dan toetst u aan de niet-ingerichte waarde. Toetst u ingericht, dan moet in het PvE staan wie de inrichting levert en wanneer gemeten wordt. Voor kleine ruimtes tot 25 m² noemt het handboek een extra eis: de 125 Hz-band mag maximaal 1,2 keer het gemiddelde zijn. Juist daar zit de dreun die dunne panelen laten liggen.
Voorbeeldtabel om over te nemen
| Ruimte | Nagalmtijd ingericht | Niet ingericht | Installatiegeluid | Basis |
|---|---|---|---|---|
| Concentratiecel, belplek | 0,5 seconde | 0,6 s | NPR 3438: 35 dB(A) streefwaarde | NVBV cat. 1 |
| Vergaderruimte | 0,6 seconde | 0,8 s | max. 35 dB | NVBV cat. 2 |
| Spreekkamer, besloten werkplek 1 tot 4 pers. | 0,6 seconde | 0,8 s | max. 35 dB | NVBV cat. 3 |
| Open geclusterde werkplek | 0,5 seconde | 0,6 s | max. 40 dB | NVBV cat. 4, ISO 22955 |
| Callcenter, open overlegplek | 0,5 seconde | 0,6 s | max. 40 dB | NVBV cat. 5 |
| Kantine, bedrijfsrestaurant | 0,8 seconde | n.v.t. | n.v.t. | DIN 18041 B3, A/V min. 0,20 |
| Receptie met vaste werkplek | 0,8 seconde | n.v.t. | n.v.t. | DIN 18041 B4, A/V min. 0,25 |
| Leslokaal | 0,6 seconde | circa 0,2 s hoger | max. 33 dB | Frisse Scholen klasse B |
Installatiegeluid voor kantoren volgens het NVBV-handboek, voor het leslokaal volgens Frisse Scholen. DIN 18041 is een Duitse richtlijn die de absorptie per m³ volume vraagt in plaats van een nagalmtijd; de seconden zijn een omrekening. Pas de tabel aan op uw project en vermeld de bron per regel. Neem hem op als bijlage bij het PvE, met per regel het aantal ruimtes van dat type. Dan ziet een inschrijver direct waar de opgave zit.
Open kantoren: ISO 3382-3 erbij
In een open kantoor zegt de nagalmtijd te weinig. Het gaat erom hoe snel spraak wegvalt over afstand. ISO 3382-3 meet dat ter plaatse. Goede omstandigheden zijn: een afname van minimaal 7 dB per afstandsverdubbeling (D2,S), een spraakniveau van maximaal 48 dB op 4 meter (Lp,A,S,4m) en een afleidingsafstand van maximaal 5 meter (rD).
Neem die drie waarden op voor elke open werkzone met meer dan een handvol werkplekken, gemeten in de ingerichte situatie. De afleidingsafstand is de afstand tot de spreker waarop de spraakverstaanbaarheid (STI) onder 0,50 zakt. De versie van 2022 voegt de comfortafstand rC toe; noem de versie in het PvE. ISO 22955 deelt open kantoren in naar activiteit en hanteert 0,5 seconde nagalmtijd. Uitleg staat bij ISO 3382-3 voor open kantoren en akoestiek in een open kantoor.
Belcellen en cabines: ISO 23351-1
Voor belcellen en vergadercabines bestaat een internationale meetnorm, ISO 23351-1:2020. Die meet in het laboratorium de spraakniveaureductie DS,A in dB. Fabrikanten delen de uitkomst in klassen in: A+ boven 33 dB, A 30 tot 33 dB, B 25 tot 30 dB, C 20 tot 25 dB en D 15 tot 20 dB. Een eis als 'DS,A minimaal 30 dB volgens ISO 23351-1, met testrapport' is helder en merkonafhankelijk. Zie ISO 23351-1 voor belcellen.
Vraag daarnaast een opgave van de luchtverversing. Een specifieke regel voor ventilatie in losstaande cabines is ons niet bekend; als referentie kunt u de Bbl-waarde voor verblijfsruimten in kantoren nemen, 6,5 dm³/s per persoon. Meer bij ventilatie in een belcel en hoeveel belcellen nodig.
Brandklasse en achtergrondgeluid
Het Bbl vraagt voor binnenoppervlakken van kantoren brandklasse B in een extra beschermde vluchtroute en D elders, met rookklasse s2. Een eenvoudige eis die overal voldoet: 'alle akoestische wand- en plafondafwerking minimaal B-s1,d0 volgens NEN-EN 13501-1, classificatierapport bij levering'. Een Duits DIN-certificaat of een Chinese GB-klasse telt niet. Zie brandklasse van akoestische panelen.
Voor achtergrondgeluid geeft de praktijkrichtlijn NPR 3438 een streefwaarde van 35 dB(A) voor werk met veel concentratie en 45 dB(A) voor beeldschermwerk. Dat is een richtlijn, geen wet, maar wel een bruikbare eis voor stilteruimtes en werkplekken. Meer bij installatiegeluid op kantoor.
Toetsen bij oplevering
Een eis zonder toets is een wens. Leg in het PvE vast:
- Wie meet: een partij die niet de uitvoerder is.
- Welke ruimtes: per type ten minste één, bij grote aantallen een vaste steekproef.
- Hoe: nagalmtijd volgens NEN 5077 of ISO 3382-2, gemiddeld 250 tot en met 2000 Hz, open kantoren volgens ISO 3382-3.
- In welke toestand: ingericht of niet ingericht, zonder personen.
- Wat bij afwijking gebeurt: aanvullen op kosten van de uitvoerder en opnieuw meten.
Plan de meting in het bouwschema, vóór de ingebruikname. Na de inhuizing is meten lastiger en is herstellen duurder. Bestaat het gebouw al, meet dan vooraf. Een nulmeting maakt zichtbaar hoe groot de opgave is en geeft inschrijvers dezelfde informatie. Zie akoestisch onderzoek.
Veelgemaakte fouten in een akoestisch PvE
Eén nagalmtijd voor het hele gebouw, terwijl een vergaderruimte en een kantine iets anders vragen. Geen toestand vermeld, zodat een lege ruimte aan een ingerichte waarde wordt getoetst. Productnamen in plaats van prestaties, waardoor niemand verantwoordelijk is voor het resultaat; dat speelt vooral bij akoestiek in een aanbesteding. En geen aandacht voor de lage tonen.
Ook overdempen komt voor. De Duitse DGUV waarschuwt dat te weinig galm in een open ruimte de verstaanbaarheid van collega's juist verhoogt. Een ondergrens is daarom niet vreemd. Wilt u een bestaand pand aan uw eisen toetsen, dan begint dat met een meting van € 395. Wilt u de eisen voor een ontwerp laten doorrekenen, dan is er akoestisch advies.
Veelgestelde vragen
Is een akoestische eis in het programma van eisen verplicht?
Nee. Het Bbl stelt geen nagalmeis aan kantoren, scholen of zorg. Juist daarom moet de eis in het PvE staan: anders hoeft niemand hem te leveren.
Welke nagalmtijd zet ik in het PvE voor een open kantoor?
Het NVBV-handboek noemt 0,5 seconde voor een ingerichte open werkplek en 0,6 seconde zonder meubilair. Voeg voor open kantoren de ISO 3382-3-waarden toe: D2,S minimaal 7 dB, Lp,A,S,4m maximaal 48 dB en rD maximaal 5 meter.
Moet ik eisen voor de ingerichte of de lege ruimte?
Dat hangt af van het moment van oplevering. Wordt zonder meubilair opgeleverd, toets dan aan de niet-ingerichte waarde, die 0,1 tot 0,2 seconde hoger ligt. Vermeld altijd welke toestand geldt.
Welke belcelklasse vraag ik in een PvE?
Vraag een spraakniveaureductie DS,A volgens ISO 23351-1 met testrapport. Voor vertrouwelijke gesprekken is minimaal 30 dB (klasse A volgens fabrikanten) een gangbare keuze. Vraag ook naar de luchtverversing.
Mag ik de voorbeeldtabel overnemen?
Ja. Controleer per regel of de bron past bij uw project en vermeld die bron in het PvE. De waarden zijn richtlijnen, geen wettelijke eisen.