Akoestiek in het open kantoor en de kantoortuin

Een open kantoor met een betonplafond galmt vaak rond 1,2 seconde; de gangbare streefwaarde is 0,5 seconde. Minstens zo belangrijk is hoe snel spraak afneemt over de afstand, gemeten volgens ISO 3382-3. In ons rekenvoorbeeld voor twintig werkplekken kost de aanpak vanaf € 11.000 excl. btw, geplaatst.

Waarom een open kantoor anders klinkt dan een kamer

Bij akoestiek in een open kantoor denken de meeste mensen aan galm. Die speelt mee, maar de echte klacht is meestal een andere: het gesprek van een collega acht meter verderop is woord voor woord te volgen. In een vergaderruimte wilt u dat iedereen elkaar goed verstaat. In een kantoortuin wilt u het omgekeerde: spraak moet over de afstand snel onverstaanbaar worden.

Dat verschil bepaalt de aanpak. Een kantoortuin is lang, breed en laag. Geluid verspreidt zich daar niet gelijkmatig, zoals de formule van Sabine aanneemt, maar loopt over de werkplekken heen en kaatst via het plafond verder. Een nagalmtijd op streefwaarde is dus nodig, maar niet genoeg. Hongisto (2005) liet zien dat niet het geluidsniveau maar de verstaanbaarheid van spraak bepaalt hoe storend kantoorgeluid is. In het herziene model van Haapakangas, Hongisto en Liebl (2020) begint de prestatie te dalen vanaf een spraakverstaanbaarheid (STI) van ongeveer 0,21, met de grootste daling bij 0,44.

De mensen die er werken, merken het direct. In onderzoek van Banbury en Berry (2005) gaf 99 procent van 88 kantoormedewerkers aan dat hun concentratie werd verstoord door kantoorgeluid, vooral door pratende collega's en rinkelende telefoons. Gewenning trad niet op. Meer over die kant leest u bij concentratie in het open kantoor.

ISO 3382-3 in gewone taal

Voor open kantoren bestaat een eigen meetnorm: ISO 3382-3. Die meet niet alleen de nagalm, maar vooral wat er met spraak gebeurt naarmate u verder van de spreker af zit. Een meetluidspreker staat op een werkplek, een microfoon meet op een rij werkplekken op steeds grotere afstand. Daaruit volgen vier getallen.

In gewone taal: bij een afleidingsafstand van 12 meter verstaat iedereen binnen een cirkel van 12 meter rond een bellende collega wat er gezegd wordt. Bij 5 meter is dat nog maar het eigen bureaueiland. Hongisto en Keränen (2021) vonden in 185 kantoren comfortafstanden van 3 meter in sterk gedempte kantoren tot 30 meter in slecht gedempte. Dat verschil hoort u als u er doorheen loopt. De meetopstelling staat uitgelegd bij ISO 3382-3 voor open kantoren.

Zones naar activiteit volgens ISO 22955

De tweede norm voor kantoortuinen, ISO 22955 uit 2021, deelt open kantoren in naar wat mensen er doen: vooral bellen en videobellen naar buiten, vooral samenwerken met de buren, weinig samenwerken, bezoekers ontvangen, of alles door elkaar, zoals bij activiteitgericht werken. De norm hanteert voor alle typen een nagalmtijd van 0,5 seconde. Tussen een pauze- of sociale ruimte en een plek voor geconcentreerd individueel werk vraagt hij minstens 32 dB(A) spraakverzwakking.

Dat laatste getal is groot. U haalt het niet met een paar schermen, maar met afstand, een wand of kast ertussen en absorptie op het plafond. In de praktijk: de koffiehoek en de stille werkplekken liggen niet naast elkaar. Teams die veel bellen zitten bij elkaar, niet verspreid tussen collega's die rekenwerk doen. Een zoneplan kost geen materiaal en levert vaak meer op dan de eerste tien panelen.

ISO 22955 noemt sound masking, een kunstmatig ruisbed uit het plafond, uitdrukkelijk controversieel. Wij beginnen daarom met absorptie en zones. Wat masking wel en niet doet, staat bij sound masking op kantoor.

Plafond, schermen en wand werken alleen samen

Het plafond is in een kantoortuin het grootste vlak en ligt precies in de route van het geluid. Spraak die van bureau naar bureau gaat, kaatst eerst via het plafond. Zonder absorptie daar hebben schermen weinig zin: het geluid gaat er via het plafond overheen. De Duitse DGUV zegt het kort: akoestische schermen werken alleen goed in een ruimte die zelf goed absorbeert.

Het NVBV Handboek Bouwfysische Kwaliteit Gebouwen geeft een paar praktische maten. Zonder schermen is in een open kantoor ongeveer 5 dB(A) afname per afstandsverdubbeling het hoogst haalbare. Tussen clusters met verschillende activiteiten is 11 dB(A) wenselijk. Schermen tussen bureaugroepen steken minimaal 400 mm boven het bureaublad uit, en looproutes worden afgeschermd met kasten of wanden van ongeveer 1,4 meter.

De wanden komen daarna, maar tellen mee. Een lange kale wand of glazen pui langs een rij werkplekken stuurt spraak terug de ruimte in. Zo ontstaat de volgorde die bijna altijd werkt: eerst plafondeilanden of een akoestisch plafond, dan akoestische wandpanelen op de reflecterende wanden, en pas daarna akoestische bureauschermen tussen de werkplekken.

Rekenvoorbeeld: twintig werkplekken onder beton

Stel: een open kantoor van 15 bij 10 meter, 3 meter hoog, met tapijttegels, een onbehandeld betonplafond en gestucte wanden. Twintig werkplekken. Het volume is 450 m³, de aanwezige absorptie 60 m² Sabine en de nagalmtijd 1,2 seconde. Voor 0,5 seconde is 84,9 m² Sabine extra nodig.

De 32 plafondeilanden van 1200 bij 1200 mm bedekken samen 46 m², ongeveer 31 procent van het plafond. Dat laat ruimte voor verlichting, sprinklers en installaties. Ligt er betonkernactivering in het plafond, dan kost elke vierkante meter plafondabsorptie wat koelvermogen en rekenen wij de bedekking vooraf door; zie akoestiek bij betonkernactivering. De 29 m² wandpanelen komen op de lange wand en de kopse kant waar de meeste werkplekken op uitkijken.

Belplekken horen naast de werkvloer

Sinds hybride werken gewoon is, is in veel kantoortuinen het videogesprek aan het bureau de grootste stoorbron. Wie met een headset in een call zit, hoort de eigen stem minder en praat daardoor harder dan in een gewoon gesprek. Een akoestisch plafond dempt dat, maar maakt het niet onverstaanbaar voor de buren.

De oplossing zijn plekken waar gebeld mag worden: een belcel voor kantoor voor korte gesprekken, een vergadercabine voor twee tot vier personen, of een aparte belruimte aan de rand van de vloer. Zet ze aan de rand van de stille zone, niet er middenin, zodat het lopen ernaartoe niet zelf een stoorbron wordt. Hoe u bellen aan het bureau aanpakt, leest u bij videobellen in het open kantoor.

Wat het kost, in de volgorde waarin het werkt

De prijzen hieronder zijn vanaf-prijzen, geplaatst en excl. btw.

1. Zoneplan: onderdeel van de meting en het plan, geen materiaal.
2. Plafond: plafondeilanden vanaf € 239 per stuk, een akoestisch systeemplafond klasse A vanaf € 49 per m².
3. Wanden: akoestische wandpanelen vanaf € 115 per m².
4. Schermen: bureauschermen vanaf € 219 per stuk, vrijstaande scheidingswanden vanaf € 449 per element.
5. Belplekken: een belcel voor één persoon vanaf € 4.950 per stuk.

Voor een open kantoor meten wij altijd eerst. De standaardmeting kost € 395 excl. btw en wordt volledig verrekend als u binnen drie maanden opdracht geeft. Bij grote kantoortuinen meten wij op verzoek ook de spraakparameters uit ISO 3382-3; die prijs krijgt u vooraf. Een akoestische meting aanvragen kan direct online.

Drie fouten bij de inrichting van een kantoortuin

Overdempen. Een ruimte die bijna niets meer terugkaatst, klinkt dof en maakt de spraak van de directe buren juist duidelijker. De DGUV waarschuwt daar uitdrukkelijk voor. Het doel is 0,5 seconde, niet zo laag mogelijk.

Rekenen op planten. Planten zijn prettig voor het klimaat en het oog, maar dragen volgens de DGUV in de regel niet bij aan de ruimteakoestiek.

Eilanden in één blok. Plafondeilanden die met minder dan een halve meter tussenruimte tegen elkaar hangen, absorberen per stuk iets minder. Verspreid ze over de werkplekken. Hangen er sprinklers, dan stemmen wij de ligging af met de sprinklerinstallateur.